شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک چیست؟ ایجاد محیط کاری ایمن بدون شناخت خطرات موجود در فعالیت ها و تجهیزات امکان پذیر نیست. در هر محیط کاری، از کارگاه های صنعتی و پروژه های ساختمانی گرفته تا آزمایشگاه ها، کارخانه ها و صنایع مختلف، عواملی وجود دارند که می توانند به کارکنان، تجهیزات، محیط زیست یا فرایند تولید آسیب وارد کنند. شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک یکی از مهم ترین فعالیت ها در حوزه ایمنی و مدیریت HSE است که به سازمان کمک می کند خطرات احتمالی را پیش از وقوع حادثه شناسایی کرده و میزان ریسک ناشی از آن ها را بررسی کند. ارزیابی ریسک صرفاً تهیه یک جدول یا تکمیل یک فرم نیست. این فرایند باید به شناسایی واقعی خطرات، تعیین اولویت اقدامات کنترلی و کاهش احتمال وقوع حادثه منجر شود. به همین دلیل، دوره ارزیابی ریسک و آموزش شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک می توانند نقش مهمی در افزایش توان کارشناسان و کارکنان برای تشخیص و کنترل خطرات محیط کار داشته باشند.
در مباحث ایمنی، Hazard یا خطر به یک منبع، وضعیت یا فعالیتی گفته می شود که دارای قابلیت ایجاد آسیب یا پیامد نامطلوب است.
برای مثال:
نکته مهم این است که وجود یک Hazard لزوماً به معنای وقوع حادثه نیست؛ بلکه نشان دهنده وجود پتانسیل ایجاد آسیب است.
Risk یا ریسک به احتمال وقوع یک پیامد ناشی از یک خطر و شدت آن پیامد مربوط می شود.
به زبان ساده، هنگام ارزیابی ریسک باید دو سؤال اصلی پرسیده شود:
برای مثال، کار در ارتفاع یک خطر بالقوه دارد. اگر فرد بدون سیستم حفاظت در برابر سقوط کار کند، احتمال وقوع حادثه بیشتر می شود. از طرف دیگر، پیامد سقوط از ارتفاع می تواند بسیار شدید باشد. بنابراین ریسک چنین فعالیتی ممکن است در سطح بالایی قرار گیرد.
Hazard Identification یا شناسایی خطرات فرایندی است که طی آن منابع بالقوه آسیب در یک فعالیت، محیط، تجهیزات یا فرایند شناسایی می شوند.
برای انجام این کار باید فعالیت ها به صورت واقعی بررسی شوند و تنها به اطلاعات موجود در فرم ها یا دستورالعمل های قدیمی اکتفا نشود.
برخی روش های مورد استفاده برای شناسایی خطر عبارت اند از:
ترکیب چند روش معمولاً تصویر کامل تری از خطرات موجود ارائه می دهد.
یک فرایند مؤثر معمولاً از چند مرحله اصلی تشکیل می شود.
ابتدا باید مشخص شود ارزیابی برای کدام واحد، فعالیت، فرایند یا تجهیز انجام می شود.
برای مثال، می توان یک واحد تولید، انبار مواد شیمیایی، تعمیرات، کار در ارتفاع یا فعالیت یک پیمانکار را به صورت جداگانه بررسی کرد.
مشخص بودن محدوده باعث می شود خطرات مهم از قلم نیفتند.
در مرحله بعد، فعالیت های انجام شده در محدوده موردنظر مشخص می شوند.
بهتر است فعالیت ها بیش از حد کلی تعریف نشوند. برای مثال، عبارت «فعالیت تعمیرات» اطلاعات کافی برای یک ارزیابی دقیق ارائه نمی دهد. بهتر است فعالیت به بخش های مشخص تری مانند تعمیر دستگاه، استفاده از ابزار برقی، جابه جایی قطعه یا کار در ارتفاع تقسیم شود.
پس از مشخص شدن فعالیت، باید خطرات احتمالی مربوط به هر فعالیت شناسایی شوند.
خطرات می توانند ماهیت های مختلفی داشته باشند:
طبقه بندی خطرات می تواند به کامل تر شدن فرایند شناسایی کمک کند.
برای هر خطر باید مشخص شود که در صورت وقوع چه پیامدی ممکن است ایجاد شود.
این پیامد می تواند شامل آسیب جزئی، آسیب شدید، بیماری شغلی، خسارت تجهیزات، آلودگی محیط زیست یا حتی مرگ باشد.
تعیین پیامد به ارزیاب کمک می کند شدت ریسک را بهتر مشخص کند.
در ارزیابی ریسک باید مشخص شود چه افرادی ممکن است در معرض خطر قرار بگیرند.
این افراد ممکن است شامل کارکنان، سرپرستان، پیمانکاران، بازدیدکنندگان یا حتی افراد خارج از مجموعه باشند.
برای مثال، خطر یک دستگاه ممکن است فقط اپراتور را تهدید نکند و کارکنانی که در اطراف دستگاه فعالیت می کنند نیز در معرض آن باشند.
پس از شناسایی خطرات، نوبت به تعیین سطح ریسک می رسد. یکی از روش های رایج، استفاده از Risk Matrix یا ماتریس ریسک است.
در این روش معمولاً احتمال وقوع و شدت پیامد در نظر گرفته می شوند و بر اساس ترکیب آن ها سطح ریسک مشخص می شود.
یک مدل ساده می تواند به شکل زیر باشد:
Risk = Likelihood × Severity
البته روش محاسبه و معیارهای امتیازدهی باید متناسب با روش ارزیابی مورد استفاده سازمان تعیین شوند.
هدف از امتیازدهی، کمک به اولویت بندی اقدامات کنترلی است؛ نه اینکه صرفاً برای هر خطر یک عدد ثبت شود.
پس از تعیین سطح ریسک، باید برای کاهش آن اقدامات کنترلی مناسب تعیین شود. در حوزه ایمنی، یکی از مفاهیم مهم Hierarchy of Controls یا سلسله مراتب کنترل خطرات است.
این سلسله مراتب معمولاً شامل موارد زیر است:
در این روش تلاش می شود خود خطر به طور کامل حذف شود.
برای مثال، اگر انجام یک فعالیت خاص بدون ایجاد خطر امکان پذیر باشد، حذف فعالیت خطرناک می تواند مؤثرترین راهکار باشد.
در این روش یک ماده، تجهیز یا فرایند خطرناک با گزینه ای کم خطرتر جایگزین می شود.
در این روش با تغییر طراحی تجهیزات یا محیط، تماس افراد با خطر کاهش پیدا می کند.
گارد حفاظتی ماشین آلات، سیستم تهویه موضعی و حفاظ های فیزیکی نمونه هایی از کنترل مهندسی هستند.
دستورالعمل های کاری، آموزش، علائم هشداردهنده، برنامه ریزی شیفت ها و محدود کردن زمان مواجهه می توانند در این گروه قرار بگیرند.
Personal Protective Equipment یا تجهیزات حفاظت فردی مانند کلاه، دستکش، عینک، کفش ایمنی و تجهیزات حفاظت تنفسی، آخرین سطح از سلسله مراتب کنترل هستند.
نکته مهم این است که PPE نباید تنها راهکار کنترل یک خطر جدی در نظر گرفته شود؛ در صورت امکان باید ابتدا خطر در سطوح بالاتر کنترل شود.
این دو مفهوم ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند اما یکسان نیستند.
شناسایی خطر یعنی پیدا کردن منابع بالقوه آسیب.
ارزیابی ریسک یعنی بررسی احتمال و شدت پیامدهای ناشی از آن خطر و تعیین سطح ریسک.
برای مثال، وجود یک کابل برق آسیب دیده یک خطر است. بررسی احتمال برق گرفتگی و شدت پیامد آن و سپس تعیین اقدام کنترلی، بخش ارزیابی ریسک محسوب می شود.
بنابراین، شناسایی خطر معمولاً یکی از مراحل اولیه فرایند ارزیابی ریسک است.
روش ارزیابی باید بر اساس نوع فعالیت و پیچیدگی فرایند انتخاب شود. برخی روش های شناخته شده عبارت اند از:
در JSA فعالیت به مراحل مختلف تقسیم می شود و برای هر مرحله، خطرات احتمالی و اقدامات کنترلی مشخص می شوند.
این روش برای بررسی فعالیت های کاری و شناسایی خطرات مرتبط با هر مرحله کاربرد زیادی دارد.
Job Hazard Analysis نیز برای بررسی خطرات مرتبط با یک فعالیت شغلی استفاده می شود و در بسیاری از سازمان ها مفاهیم آن در کنار JSA به کار می رود.
HAZOP (Hazard and Operability Study) روشی ساختاریافته برای بررسی انحرافات احتمالی در فرایند و پیامدهای آن هاست و بیشتر در فرایندهای پیچیده صنعتی کاربرد دارد.
در روش What-If با پرسیدن سؤال هایی مانند «اگر این اتفاق رخ دهد چه می شود؟» سناریوهای مختلف بررسی می شوند.
انتخاب روش مناسب باید بر اساس ماهیت فعالیت، سطح پیچیدگی و هدف ارزیابی انجام شود.
ارزیابی ریسک نباید تنها یک فعالیت یک باره باشد. در شرایط مختلف لازم است ارزیابی ها بازنگری شوند.
برای مثال:
این رویکرد باعث می شود ارزیابی ریسک با شرایط واقعی محیط کار هماهنگ باقی بماند.
کارکنانی که هر روز یک فعالیت را انجام می دهند، معمولاً اطلاعات ارزشمندی درباره خطرات واقعی آن کار دارند.
به همین دلیل، مشارکت کارکنان در فرایند Hazard Identification می تواند به شناسایی خطراتی کمک کند که ممکن است در یک بازدید کوتاه یا بررسی اسناد مشاهده نشوند.
ایجاد امکان گزارش Near Miss یا شبه حادثه، شرایط ناایمن و رفتارهای پرخطر نیز می تواند اطلاعات مهمی برای بهبود ارزیابی های ریسک فراهم کند.
آموزش شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک به افراد کمک می کند تفاوت میان Hazard و Risk را درک کرده و بتوانند خطرات فعالیت های مختلف را به شکل ساختاریافته بررسی کنند.
یک آموزش کاربردی می تواند موضوعاتی مانند موارد زیر را پوشش دهد:
هدف از دوره ارزیابی ریسک این نیست که افراد فقط یک فرم ارزیابی را تکمیل کنند؛ بلکه باید بتوانند خطرات واقعی را تشخیص دهند و برای کاهش ریسک، اقدامات عملی پیشنهاد کنند.
این آموزش برای افرادی که در شناسایی و کنترل خطرات محیط کار نقش دارند، کاربردی است؛ از جمله:
نتایج ارزیابی باید به شکلی ثبت شوند که افراد بتوانند مبنای تصمیم گیری و اقدامات کنترلی را بررسی کنند.
یک گزارش مناسب می تواند شامل اطلاعاتی مانند فعالیت، خطر شناسایی شده، پیامد، افراد در معرض خطر، سطح ریسک، اقدامات کنترلی موجود، اقدامات پیشنهادی و مسئول اجرای اقدام باشد.
پس از اجرای اقدامات اصلاحی نیز بهتر است ریسک مجدداً بررسی شود تا مشخص شود کنترل های جدید تا چه اندازه مؤثر بوده اند.
شناسایی خطرات یا Hazard Identification فرایندی برای پیدا کردن منابع، شرایط یا فعالیت هایی است که قابلیت ایجاد آسیب برای افراد، تجهیزات، محیط زیست یا فرایند را دارند.
ارزیابی ریسک فرایندی برای بررسی احتمال وقوع یک پیامد و شدت آن و تعیین سطح ریسک است تا بتوان اقدامات کنترلی را بر اساس اولویت انتخاب کرد.
Hazard به منبع یا شرایط دارای پتانسیل آسیب اشاره دارد، در حالی که Risk میزان احتمال و شدت پیامد ناشی از آن خطر را بیان می کند.
تعیین محدوده، شناسایی فعالیت ها، شناسایی خطرات، تعیین پیامدها، مشخص کردن افراد در معرض خطر، تعیین سطح ریسک، انتخاب اقدامات کنترلی و بازنگری نتایج از مراحل اصلی هستند.
Risk Matrix ابزاری برای تعیین سطح ریسک با استفاده از معیارهایی مانند احتمال وقوع و شدت پیامد است و به سازمان کمک می کند خطرات را اولویت بندی کند.
JSA یا Job Safety Analysis روشی برای تقسیم یک فعالیت به مراحل مختلف و شناسایی خطرات و اقدامات کنترلی مرتبط با هر مرحله است.
خیر. کارشناس HSE می تواند فرایند را هدایت و تخصص لازم را ارائه کند، اما مشارکت مدیران، سرپرستان و کارکنانی که با فعالیت ها درگیر هستند، برای شناسایی دقیق خطرات بسیار ارزشمند است.
هنگام تغییر تجهیزات یا فرایند، ایجاد فعالیت جدید، وقوع حادثه یا شبه حادثه، تغییر مواد یا روش کار و هر زمان که اثربخشی اقدامات کنترلی زیر سؤال باشد، ارزیابی باید بازنگری شود.
معمولاً خیر. PPE یکی از سطوح کنترل خطر است و در سلسله مراتب کنترل، باید در کنار یا پس از بررسی راهکارهایی مانند حذف، جایگزینی و کنترل های مهندسی مورد توجه قرار گیرد.
دوره ارزیابی ریسک برای کارشناسان HSE و ایمنی، مدیران و سرپرستان، کارشناسان فنی و مهندسی، مسئولان واحدها و افرادی که در شناسایی و کنترل خطرات محیط کار نقش دارند، مناسب است.
این آموزش به افراد کمک می کند خطرات را ساختاریافته تر شناسایی کنند، سطح ریسک را بهتر ارزیابی کنند و برای کاهش آن، اقدامات کنترلی متناسب با شرایط واقعی محیط کار پیشنهاد دهند.
شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک یکی از پایه های اصلی مدیریت ایمنی در محیط کار است. شناسایی دقیق Hazardها، بررسی احتمال و شدت پیامدها و تعیین اقدامات کنترلی مناسب، به سازمان کمک می کند خطرات را پیش از تبدیل شدن به حادثه مدیریت کند.
یک ارزیابی مؤثر نباید صرفاً به تکمیل فرم و تعیین یک عدد برای ریسک محدود شود. نتیجه مطلوب زمانی حاصل می شود که اطلاعات به دست آمده به اقدامات عملی مانند حذف خطر، کنترل مهندسی، اصلاح روش کار، آموزش کارکنان یا استفاده صحیح از PPE منجر شود.
همچنین مشارکت کارکنان، ثبت شبه حوادث، مستندسازی و بازنگری دوره ای باعث می شود ارزیابی ها با شرایط واقعی محیط کار هماهنگ باقی بمانند.
در این مسیر، دوره ارزیابی ریسک و آموزش شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک می توانند دانش و مهارت لازم را برای کارشناسان، مدیران، سرپرستان و کارکنان فراهم کنند تا فرایند شناسایی و کنترل خطرات را به شکل کاربردی تر و هدفمندتری در سازمان اجرا کنند.
[مشاهده و ثبت نام در دوره تخصصی شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک]
شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک چیست؟ ایجاد محیط کاری ایمن بدون شناخت خطرات موجود در فعالیت ها و تجهیزات امکان پذیر نیست. در هر محیط کاری، از کارگاه های صنعتی و پروژه های ساختمانی گرفته تا آزمایشگاه ها، کارخانه ها و صنایع مختلف، عواملی وجود دارند که می توانند به کارکنان، تجهیزات، محیط زیست یا فرایند تولید آسیب وارد کنند. شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک یکی از مهم ترین فعالیت ها در حوزه ایمنی و مدیریت HSE است که به سازمان کمک می کند خطرات احتمالی را پیش از وقوع حادثه شناسایی کرده و میزان ریسک ناشی از آن ها را بررسی کند. ارزیابی ریسک صرفاً تهیه یک جدول یا تکمیل یک فرم نیست. این فرایند باید به شناسایی واقعی خطرات، تعیین اولویت اقدامات کنترلی و کاهش احتمال وقوع حادثه منجر شود. به همین دلیل، دوره ارزیابی ریسک و آموزش شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک می توانند نقش مهمی در افزایش توان کارشناسان و کارکنان برای تشخیص و کنترل خطرات محیط کار داشته باشند.